mandamuna
(1996 - 1998)
Pa ngakuilu wa Ciluba
M.1_2 : 1.
M.1_3 diandamuna 1.
Ku bantu babidi badi bakula aba, bonso bakula bibi. Batu bakula nunku: "Muimvi wapitshi ne mbuji ibidi miba; basolayi bamukuatshi nayi, bamunyengiyi"
Mulowayi
Clément)
Bk Malaba - Nsangilu wa B.T.M.
M.1_3 diandamuna 2.
Ngakuilu muimpe: "... bamukuaci nayo, bamunyengiyo".
Mioyo;
ndi
Misakabo Christophe
B.T.M. Kabanda Ngandajika, dia 4/7/96
M.1_4 diandamuna 3.
Ciluba cinenke:"Muivi wapici ne mbuji ibidi miba awu, basalayi bamukuaci e kumunyengayi."
Kabeya Jean Marcel,
musonsodi wa b.t.m.
mu Kasansa
M.1_3 diandamuna 1.
"Benda" udi muntu, kabidi "benda" udi uleja muena cintu.
Kayembe Kadiobu
M.1_3 diandamuna 2.
Benda: mmuntu udibo kabayi batela mu dina disunguluke to; muaku ewu udi usokoka muena cintu, bua mukuabo muntu kamumanyi to.
Mioyo; ndi Misakabo Christophe
B.T.M. Kabanda Ngandajika, dia 4/7/96
M.1_3 diandamuna 3.
"Muana wa bende" ngwa mulopo.
Batatu tudi tunuela tuasakidila bua ditutabeja.
mioyo kudi Ntumba Kabengela, b.t.m. Mujila
M. 1_5 mandamuna
Bua lukonko luetu lua pa ngakuilu wa Ciluba, tuapeci diandamuna kudi mamu Mujinga Alphonsine. Yeye udi ne disanka pa kumona mudi Munyaku utabalela Ciluba cietu.
Pashishe udi ulomba, bua tuleje dishilangane munkaci mua "kantu", padiko kaleja muntu ne padiko kaleja cintu.
Diandamuna dietu: muaku ewu "kantu" udi bua cintu nansha bua muntu. Cilejilu:"kantu ka bende nkantu mambu".
"Wewe kalumiana udi kantu ka cianana".
Tudi bapete kabidi diandamuna dia tatu Kashala Mutambayi Léonard. Yeye kabidi kena wanyisha ngakuilu bu wa "kamuntu, kamuana" to.
Ne tatu Cisuaka Omer wa Baloji uvua muandamuna pende; ubenga, wosha ne munu muiku, diakula dia Ciluba buakulavi.
Bana betu, tudi tunuela tuasakidila. musangu walonda netutangila maleta aa: ‘li’, ‘ti’ ne ‘r’.
<Munyaku>
Pa mena a kabukulu minyika mienji
M.1_4: 2 ne M.1_5: 1
M. 1_7 mandamuna
Tudi tuela betu bonso, badi batufundile mena a mienji a kudi bankambua betu, tuasakidila.
Badi batufundile bine mbobo aba : Mamu Kamuanya Léontine (Kizito Mbujimayi), tatu Maloji Kabemba Pascal (Lukalaba), batatu Kabongo Kashala Georges ne Kabengele Corneille (Mujila Cikuna), tatu Nsenda Paul wa Mushiya ne tatu Ngandu Célestin (Anuarite Cikama Mbujimayi), tatu Kabangu Placide (Kashile), mamu Lubanga Kalonji Antoinette ne tatu Civuila Parechoc (Bakua Malaba), tatu Cituka Emery (Ciaba).
Patudi tusangisha mandamuna abo onso tudi tupeta dilondangana dia mienji mishindu ibidi (1° ne 2°). Mamu Kamuanya Leontine udi ufila yeye pende mena a ngondo minyika kudi Baluba Shankadi, muvuaye mualonge kuabo ku Nzaji. Ke mushindu muisatu (3°).
Kadi bonso badi babanga dibala batuadijila pa ngondo wa Ciongo, bu wa mbedi. Nanku tuetu tuashadi ne lukonko ku muoyo lua ne: bankambua betu, bobo bavua batuadijila dibala dia mienji pa ngondo kayi?
Nutuandamunayikoko. Nansha tuetu bacikale bindile mandamuna enu, tudi tuela meji se: katuena tunyanga, patudi tutela mena a mienji mafila bilondeshile mivu yetu ibidi: wa mvula ne wa mushipu.
Bipeta bia mandamuna enu mbiobio ebi:
1°. Mena a mienji, mushindu wa kumpala:
mienji ya mvula: Kabitende, Kasua mansense, Kasuabanga, Cisua munene, Ciongo, Luishi, Luabanya, Cisanga nkasu, Lumungulu;
mienji ya mushipu: Kabalashipu, Kashipu mpumpumpu, Cimungu wa mashika.
2°. Mena a mienji, mushindu muibidi:
mienji ya mvula: Kabitende (Mudilantongolo), Kansense, Kasuabanga (Kampata), Cisua munene, Ciongo, Luishi, Lumungulu, Ndolo (Nsonsa, Mpupakaja), Kalubi a bisala (Kalubi mulume);
mienji ya mushipu: Kalubi mukaji (Kashiputole), Kabungubungu, Cibungu munene (Luoshamatu).
3°. Mena a mushindu muisatu:
mienji ya mvula: Kabitende, Mansense, Kasuamanga lumuanga bikunda, Cisua mukata, Ciongue wa milanga kashiye bibishi, Luishi, Lumungulu meneshanga kelesha, Ntumpu mayombo, Nsonsa mayombo;
mienji ya mushipu: Kashiku nkende mukendi wa mushipu, Nshiku mukata upua nzala kapue mashika, Lumpumpu lupia matu.
Kadi bana betu, ngondo walonda tudi mua kusakidila mena makuabo, adi babadi ba Munyaku batumanyisha.
Pashishe tudi tujinga mua kutokesha cidi mu dina dionso. Bamue bakavua bafila diumvuija dia mena, bakuabo to. Mpindiewu tudi tulomba se: suayi nutumanyishe cidi dina dionso diamba. Kolayi!
Tudi tunujingila bibilu bilenga, Munyaku
M. 1_8 diandamuna
Tudi bapeta anu "ti" mu mena a bantu: ki dina dia: Citita, Ntita ...
Bifunda kudi: Mpoyi Constantin.
M. 1_8 mandamuna
Pa ciambilu cia ne: "Kabedi we, ntumina mayi a kunua". Tuapeci diandamuna kudi mamu Mujinga Dénise ku Katanda. Udi uleja se: Ciluba eci ncikonyangale. Mamu ambile muanende ne: "mpesha ta ntuadila mayi a kunua". Udi umvuija ne: bantu badi basombela muaba umue kabena batuminangana cintu to, apo badi bapeshangana anyi batuadilangana.
Kadi bua tatu Nkongolo Albert mu Kizito, mbimpe kuamba ne: "Kabedi ntumina mayi a kunua".
Kadi nuenu bonso, nudi nuamba penu bishi?
Ciakuilu cia bena lelu
Lusumuinu: "Nkololo wa mukuenu ..."
M.1_6: 1.1.
M. 1_8 mandamuna
Pa lusumuinu lua " Nkololo wa mukuenu..." tuapeci diandamuna dia kudi tatu Nkongolo Albert mu Kizito-Mbujimayi, Kayemba Augustin ku Bakua Malaba ne Kayeya Anaclet mu Bakua Mulumba. Bonso badi bafunda ne: "Nkololo wa mukuebe, kamuesha kalu".
Kadi bua mamu Mujinga Denise wa ku Katanda, lusumuinu elu ludi ne ngelelu ibidi: " Nkololo wa mukuenu kamuesha kalu, anyi ne: wamuesha kalu".
Tatu Kayeya Anaclet mu Bakua Mulumba udi mumanye ngelelu yonso ibidi eyi. Kadi yeye udi ubenga muibidi, mumanye ne: bamubueje mu ciluba kudi betu bakuabo, badi bakonyangaje ciluba ne ngenyi ya bankambua bua lutambishi lua bena lelu.
Muanu
M1_8: 1.
M. 1_9 mandamuna
Tuapeci mandamuna a betu aba: Kalala Jean Pierre, Nkongolu Albert, Kabamba Joseph ne Kakeya Angélique mu Kizito; Kabamba Anaclet ku Lukalaba; ne Kabengele Jean Balthazar ku Ciaba; Alphonse Mbuyamba mua Nkwadi; ne Lufuluabo André mu Inera; Mulumba Sébatien, Lufulabo Emmanuel, Mpongo Marcel ne Ndaya Symphorose mu Bakua Mulumba mua Kakona; Jean Pierre Kadinga mu Cilomba ne Cibangu Fortunat mu bena Mpunga.
Bonso badi bamba ne: Bantu basatu aba se mMamu ne difu ne muana ku lubese:
1. Mamu udi umona mayi, uwadiata, pashishe udi usabuka.
2. Muana udi munda, kena umona mayi, kena uwadiata, kadi udi usabuka.
3. Muana wa ku lubese udi umona mayi, kena uwadiata, kadi udi usabuka pende.
Mfukilu wa nsumuinu
M.1_7
M. 1_10 mandamuna
Tudi ne mukanda mu bianza wa kudi bana betu ba mu Nsangilu wa Bena Mpunga Bena Ndaya. Ke Kalonji Alexis, Cibangu Justin, Kalubi Charles, Mpoyi Constantin ne Mayele François. Bobo badi bandamuna ku lukonko lua mu Munyaku M.1_7; luvua pa kelela ka nsumuinu kudi bankambua betu.
Badi bajadika se: bankambua betu bavua bakula mu nsumuinu, bua dimanya dia bualu kampanda dishale dilaminamu kashidi. Kabidi, bobo kabavua bamanye difunda to. Nanku nsumuinu ivua bu wabo mukanda.
Pashishe batufundidi aba badi batungunuka bamba ne: lusumuinu luonso luvua luedibua bilondeshile meji adi nawu muntu, pa bualu kampanda nansha pa bualu kansanga; budiye musue kuamba anyi musue kuenza.
Bua kujikija badi bamba ne: bena lelu kabena mua kufuka nsumuinu mipiamipia to, bualu malu adi koko lelu ewu, ngavuaku ne kale. "Cidibudibu ntumpuntumpu, mianda ya kale ki ya lelu."
Bana betu, Munyaku udi ne disanka bua diandamuna dienu edi. Anu ndekelu wadio mmutushiye ne dielakana. Bua kukolesha mmuenenu wenu wa bualu, nyewu nuamba ne: "Cidibudibu ntumpuntumpu, mianda ya kalekale ki ya lelu". Ke ngelelu wa lusumuinu elu wa pa bankambua anyi?
Bu mudi muanda wa bukalenga mutonde bantu bonso lelu wa ndaya, tudi tulomba babadi ba <Munyaku> bua se: nututumineku nsumuinu ya bankambua, idi itela muine muanda ewu. Bualu "Muamba bakulu ki mmuela mpata".
Munyaku
Tuanji tunuleje bikuabo bitukadi bapete
M. 2_1 2: mandamuna
1) Bukalenga mmadila, pawadia washila bakuabo
2) Mukalenga wa bantu, bantu wa mukalenga.
3) Bukalenga ncinsangansanga, mukulu mukuate,muakunyi mukuate.
4) Bukalenga ncisomokela, badile kale kabadi kabidi.
5) Bukalenga wabudia ne bantu; kubudia nkaya nkubunyanga.
6) Mukalenga kena mfumuende; mfumuende mmuku wende.
7) Bakufinga bantu, kabakufingi nsona.
8) Munda mua mukalenga kamuena mulela mpika.
9) Muana kutambi ditunga, bualu ditunga ndidi dikuteka.
10) Bukalenga nkasaka kambuila muena meji; kambuile kapumbe kicikile mu mayi.
11) Mukalenga kaya kudianguila nkashama.
12) Bukalenga budila nsongalume, kabuya kusamina muoyo.
13) Kalume nkaya ufuila mputa wa pa muongo.
14) Watamba mulamba, kutambi ditunga, bualu ditunga ndidi dikuteka.
Bia dikema:
Bishi mu mutu wa mbuji
M. 1_10 : 3.1.
M. 2_2 diandamuna
Tudi bapete mukanda wa kudi tatu Lufuluabo André wa mu Inera ku Ngandanjika; mmuandamune ku nkonko miela mu munyaku 1/10 (M. 1_10: 3.1.). Udi wamba ne: "Bishi bivua mbuji nabio muinshi mua nsengu abio, mbia disama, bualu nkadi mumone mbuji mupembe bishi bia nanku mu diulu". Amu bua bualu bua momumue ebu, muanetu Mukuna Shambuyi wa ku Kasansa udi uleja pende civuabo bamuambile kudi baminganga ba malu a nyama se: bishi ebi bidi bibuela mbuji mu diulu padibo bayisuika mu dinda, lumuma lucikale ku bisosa, ne padibo bayisulula diba dia cipata ngulungu dimane kupita.
Pa nsombelu wa bena nzubu:
Pa butumike bua mamu muena nzubu
M. 1_10 : 3.2.
M. 2_2 diandamuna
Ku lukonko luela kudi mamu Mbombo Rose wa ku Katanda muine muaba awu, muanetu Lufuluabo André udi uleja se: mbimpe mamu atuadijile budimi kuende kumbelu..., atumikile bayende, bumvuangane bua ashishe kuya ku midimu ya b.t.m. ne ya busadidi mu Cikongo. Diandamuna dia momumue edi mbadifile kabidi kudi tatu Mukuna Shambuyi, kadi yeye udi usakidila ne: mbimpe mamu anji kufila dijinga diende kudi bayende mu muyuki wabo wa bena nzubu. Pikalebo bumvuangane, ashishe kuenza midimu biakane. Munyaku udi wela batatu aba tuasakidila, kadi mmuindile mandamuna mavule nangananga kudi bamamu, pa muine muanda ewu.
Ngumvuilu wa ciambilu:
"Muipu nnyinyi wa mbua"
M. 1_10 : 2.1.
M. 2_2 diandamuna
Tudi ne mandamuna mafume kudi betu aba: Nyembue Crispin ne Musungayi Donatien, ba mu ciota cia Anuarite ku Citandayi, ne Shambuyi Kavulu Kasonga wa ku Kasansa. mBandamune ku nkonko miela mu munyaku 1/10 (M. 1_10: 2.1.). Badi baleja se: padibo bamba ne "Muipu nnyinyi wa mbua", mbasue kuamba se: muipu kabena mua kumupangila mu bamansebende nansha.
Mbikidilu kayi musunguluke
badi nende baku ba muntu:
M. 1_10 : 1. ne M.1_4 : 3.
M. 2_2 diandamuna
Bua lukonko ludi lutangila baledi ba bakaji babidi ba muntu umue, babadi betu aba, Nyembue Crispin, Musungayi Donatien ne Kavulu Kasonga, badi bajadika se: padi baledi ba bakaji ba muntu batuilangana, badi babikilangana ne: mbakaku.
M. 2_3 diandamuna
Bua muanda wa dintumbu dia nzolo mukonka mu Munyaku 2/1 (M. 2_1) kudi musonsodi wa b.t.m. Mbaya Crispin wa mu Mujila Cikuna, tuetu banangi ne babadi ba Munyaku tudi tumuambila se:
Dintumbu didi ne buneme bua pa buadio kumpala kua nyinyi mikuabo ya nzolo: se nkanemu ka muanzu wa bukulu, kashiya kudi bankambua betu.
Bua kuepela matandu, mikalu ne malu mabi makuabo, yonso udi udia dintumbu kayi mudiakanyine, ciende nkufuta mukulu nzolo wa cibawu.
Padi mukulu ukeba amu dintumbu, ki mbuivi bua nyinyi mulenga to, apo nkulumba cidi ciakanyine muanzu wende wa bukulu.
Bifunda kudi:
1. Kalala Kadima Céléstin;
2. Civuadi Ntumba Ezechiel;
3. Lutumba Katelayi;
4. Cisuaka Cingomba;
5. Kabondu Muayambi;
6. Cibangu Katambayi Donat;
7. Kazadi Muana Mpiana Céléstin;
8. Mamu Musawu Bernadette;
Bonso aba mu Kakona Kalonji Sud; ne tatu Ngandu Célestin mu Cikama.
Munyaku udi unuebeja nuenu babadi betu se: bua kuakaja dipetangana dia bantu bilondeshile milongo ne midimu yabo, mbikumbane kuimanyina anu pa bibidilu bu cia dintumbu, anyi peshi mbimpe kuanyina dilongesha didi muomu, ne kuenduluka nadio munkaci mua mianda itudi nayo lelu ?
M. 2_3 diandamuna
Nsumuinu ya pa bukalenga milomba kudi Munyaku, nyeyi.
1) Mukalenga kabamuambidi. Uyile kasakula cisalu cia tubua ne mputa.
2) Citendatenda wa nsala mile... mupa lumu wadibumbula.
3) Kuikadi Ntambua nkataja, kumpala ne: bakuntua cibua panyima ne: bakunsakila, katshia watua nkanana, kuyi ne kuudi uya.
Mubadi wenu, Ngandu Célestin,
Ste Anuarite Cikama.
Ngumvuilu wa ciambilu:
"Nseya wadima nkunda ..."
M.2_5 : 2.1.
M. 3_1 diandamuna
Muanetu Malangu Norbert, musonsodi wa b.t.m. mu Cikongo ciaYowanese wa Bulenga, udi wandamuna ku lukonko lua Muanetu Kambaja André, pa muanda wa "Nseya wadima nkunda, nkunda ya Nseya ke kamuangela".
Muanetu Norbert udi uleja se: miaku eyi ki ndusumuinu to, mbualu buenzeke. Tatu Mulopo Kasonga uvua ne bana bende babidi. Kupeshaye muana muakunyi bukalenga.
Muana muakunyi mumane kupeta bukalenga, bena diende e kuya kubunda mamuende wa muana mukulu. Muine ewu ke Nseya. Kumuangalajabo nkunda ivuaye muanyike pa munya, e kuyidiatakaja. Ke muana mukulu kupeta ciji cikole. Kuelaye lubila ne: "Udi ku dianyi nnganyi?" Ke bantu musumba munene kumutua munyima; kumuangalabo mu musoko e kuya.
Bualu ebu kushiya cikuma too ne ku lelu. Ku buine bualu ebu nkudi kufuma miaku ya ne: "Nseya wadima nkunda ...", idi nayo bakudi ba Ciluba mukana misangu ya bungi, diba dia bualu bubi.
Bua badi basue kushikuluja bualu ebu, batangile mu "Luendu lua Baluba", dibeji dia 33 too ne ku dibeji dia 36.
Pa nsombelu wa pa bantu:
Lutatu lua mamu too ne mu madilu
M. 2_5 : 3.
M. 3_1 diandamuna
Tatu Malangu Norbert udi wandamuna kabidi ku lukonko luela kudi mamu Ntumba Louise wa ku Katanda, mu Munyaku wa Cisua Munene (M. 2_5 : 3.). Udi wamba ne: Padi muku yeye mufue, tudi tuya ne nzolo ne cilamba citoke cia kumujika nacio.
Pawikala mukaji musela, tatuebe muenu anyi mamuenebe mufue, bua kumumona panshi, bidi bikengela anu nzolo nkayende, bilondeshila ngikadilu yetu ya Baluba.
Tudi tukulomba bua ututokeshile lukonko luebe, bua tukuwumvuije bimpe, kabidi bua tumanye uwuvua muele nzolo. Uvua muye ku buku bua muanenu wa balume e kupangabo mua kukupa nshima anyi?
M. 3_1 diandamuna
Muanetu Mukadi Mpinga Trudon wa mu Mujila, udi wandamuna pa bidi bitangila milambu ya kabukulu. Muanetu udi wamba ne: Bobo basele muanebe, wewe e kulambula biuma, dibaka diodio difua, padibo biye kusela muanebe ewu ciakabidi, udi umutuma amu mua muena mulambu awu. Bidi bienzeka amu nanku nansha misangu yoyo mitue ku dikumi.
Pawikala mukongole muanebe ne makuta ebe, anu yeye mudi wa mulambu awu ke udi mua kukupingajila makuta. Bu muwudi kuyi mua kudia mulambu awu, ku muwudi kabidi kuyi mua kubueja basedi ba muana mu nzubu wa buku nansha.
Muanetu Trudon udi ujikija ne mubelu wamba ne: Wewe udibo balambula pebe, wikale ne muoyo wa luse, bualu mulambu nkutuangaja bulongo. Ki mbimpe kuitaba dina dia luakadiadia, bualu mulambu ndiepu, tudi tudishilangana bonso.
M. 3_1 diandamuna
Bua bidi bitangila disungidila dia Ciluba, tatu Trudon Mukadi Mpinga wa mu Mujila udi uleja ne: Banga bakudi ba Ciluba ki mbasue kucinemeka to. Kabidi bavule ba kudibo badi balonda ciakuidi cidi mu Mukanda wa Nzambi wa cizubu cifike ne mu imue mikanda ivua mifunda kudi benyi, bacikale balonga Ciluba.
M. 3_1 diandamuna
Pa muanda wa mena a meba mu Ciluba, avuabo batulomba mu Munyaku wa ngondo mushale (M.2_5 : 2.2.) kudi mubadi wetu Mbaya Crispin, tuapeci diandamuna kudi muanetu Faustin Citenda wa mu Bena Cibuabua; udi uleja mena nunku:
Kabundubundu (diba 6)
Lunkelu (diba 7)
Musasamu (diba 8)
Musamba nzolo (diba9)
Misasa (diba 10)
Mubanduku (diba 11)
Mujalamu (diba 12)
Musendamu (diba 13)
Ditua nkomba (diba 14)
Ndinga bakata (diba 15)
Iba mulolo (diba 16)
Cipata ngulungu (diba 17)
Nzolo ibuela (diba 18)
Kajimbua buenyi (diba 17)
Musombo sombo (diba 20)
Mubuelu (diba 21)
Kalala balanda (diba 22)
Cilu cibidi (diba 23)
Mundankulu (diba 24)
Tudi anu batekemene mandamuna makuabo kudi babadi betu bashilangane, basakidile ku atudi bafume ku dibala, anyi balengeje ntupakanyi idi mua kuikala muomu; anu bua se: tufike ku ditokesha dia muanda wa dilondangana dia meba mu Ciluba. <Munyaku>
M. 3_2 diandamuna
Muanetu Nkombo Alphonse, muena bualu mu b.t.m. wa mu Cikongo cia Anuarite Cikama, mmututumine diandamuna diende dia ku lukonko lua pa milambu; wamba ne:
1. Mishindu ya milambu mmishilangane bilondeshile bisamba bietu.
(1°) Mu Bakua Kalonji, bena Nshimba, bena Kalambayi ne bena Ciyamba bonso, milambu idi momumue.
(2°) Bena Citolo, Bakua Kanda, Bakua Bowa ne Bakua Dishi, badi pabo ne wabo mushindu wa kulambulangana.
2. Dibaka dia muana wa bakaji diodio difue, tatuende e kumukongola, padibo bamusela kabidi, anu uvua mudie biuma bia mbedi awu, ke udi udia bipiabipia. (Tangila ne kulu ku M.3_1)
3. Bua bisamba bidi kulu (1°), padi mudi wa biuma muikale kule, badi bakidila baku, apo kabena balenga lupetu to. Kadi badi baluteka kua muntu mukuabo, too ne muafika muenalu.
Kadi bisamba bidi kuinshi (2°) biobio kabiena bibueja baku mu nzubu to, amu mukulu wa diku ke udi ne bukenji bua kulabisha muana wa bakaji.
Bua milambu ne cikonga,
mbatufundile mikanda kudi bana betu babidi, bandamuna pabo ku lukonko elu lua pa milambo.Muanetu Ngandu Célestin, wa mu Anuarite Cikama, udi wamba ne: muntu yeye mukongole muanende wa bakaji, pashishe umuselesha nansha misangu dikumi, lupetu ludi luya amu kudi mukulumpe udi mulukumbanyine.
Ne tatu Badibanga Kayeye Anaclet, wa ku Cilewo, udi wamba pende ne: muana wa bakaji, nansha yeye musedibua misangu bungi kayi, lupetu ludi luya amu kudi uvua mudie lua kumpala awu. Wewe mumukongole ne lupetu lufuma kudi basedianganyi ba ciakabidi, pikale lupialupia elu lupite lua kale ku bungi, makuta adi masambuke pa mutu, udi anu ne cia kuafila kudi ewu udi ne bukenji bua kuya kuela nshima ku cipanda, mmomumue ne: kudi muena mulambu wende.
Muanetu Kayeya udi utungunuka wamba ne: Kudi imue mpetu mu bisa bia bantu idibo babueja mu mulongo wa milambo, payo kayiyi mikumbanyine dina edi nansha. Cilejilu: Lupetu lua mayi a munda ki mmulambu to; apo ndipingaja dia biuma kudi uvua mukuselele mukaji, uwudi mulele nende mishika.
Tatu Charles Kabeya wa mu Cikongo cia Bernadette wa Bulenga cia ku Ngandajika, udi uleja pende se: milambu idi mishindu 4.
mushindu wa kumpala: mulambu wa bukole
mushindu muibidi: mulambu wa kaku
mushindu muisatu: mulambu wa tatu
mushindu muinayi: mulambu wa mayi a munda
Muledi yeye mukongole muanende, padiye umuselesha ciakabidi, udi ulomba biuma, uya nabio kudi uvua mudie bia kumpala. Awu pende udi wambulamu kantu kakese, upingajila tatu wa muana bidi bishala bua akamane nabio dibanza dia bivuabo bakongole nabio muana wa bakaji awu.
M. 3_2 diandamuna
Ku nkonko miela mu Munyaku 2:5 pa disungidila dia Ciluba, muanetu Nkombo Alphonse wa mu btm-Cikama udi wamdamuna nunku:
Padi muana wambila mukuende ne: "Kanyinda, mamu mmungudile kacilamba kapiakapia", ki ngakuilu muimpe wa Ciluba to. Muana ambe ne: "Mamu mmungudile cilamba cipiacipia".
Padi muntu wamba ne: "Ntu ngikalangana ku Ditu", tumuludike bua ambe ne: "Ntu ku Ditu", nansha ne: "Ndi musomba ku Muena-Ditu".
Muanetu Tharcisse Tshimanga Nkashama, wa ku bena Cimpuma, udi wamba pende ne: bena lelu mbanyange Ciluba pa kufunda dileta dia c pa mutu pa tsh. mBimpe c ikale pa wende muaba, ne tsh pa wende. Baluba badi bakula Ciluba cikonyangale (cilejilu: bena ne: "kuitabusha"), balekele.
Tatu Marcel Mukuna Shambuyi, wa ku Kasansa, udi wandamuna ku lukonko lua momumue elu wamba ne: ngakuilu wetu wa Ciluba mmushintuluke biangacile ku cimuangi cia Baluba ku Kananga, cienzekele mu 1959. mBitungunuke nanku too ne ku lelu ewu. Nenku padi muana wamba ne: "Mamu mmungudile kacilamba kapiakapia", mmukonyangaje cibikidilu eci. Uvua mua kuamba ne: "Mamu mmungudile kalamba kapiakapia", nansha ne: "Mamu mmungudile cilamba cipiacipia".
"Ntu ngikalangana ku Muene-Ditu" ki nCiluba cilulame nansha. mBimpe kuamba ne: "Ntu ku Muene-Ditu", nansha kabidi ne: "Nya kuikala ku Muene-Ditu".
"Kuitabuja ne katataka" nCiluba cia bena Mishonyi; kaciena cipepele bua bantu bonso to.
Pashishe muanetu Badibanga Kayeye Anaclet, wa mu Cilewo mmuandamune pende ku luine lukonko luetu elu, anu mu njila wa muomumue. Pashishe udi ulomba ne: Nuenu badi bamanye Ciluba, ambuluishayi badi kabayi bacishikuluje, bua baciakule bimpe.
M. 3_2 diandamuna
Tatu Norbert Malangu, Musonsodi wa b.t.m. mu Bonzola, udi wandamuna ku lukonko luela mu Munyaku 3:1 (M. 3_1: 2) kudi muanetu Crispin Mbaya, musonsodi wa b.t.m.-Mujila.
Muanetu Norbert udi wamba ne: Mu bibidilu bietu bia kabukulu, nzubu wa mbala nnzubu wa cijila. Tatu uvua uya koku bua kudijidila anyi bua kudikanda, cikondo civua mamu ulela ta usesuka. Mine matuku awo, tatu uvua udisunyina mayi, anyi bavua bamusunyina kudi muana wa bakaji ucidi kamama. Uvua ushala kuntu eku too ne muajika disesuka dia mamu, anyi muakongama muana.
Anu pa wowo muanda wa mbala ewu, muanetu Tharcisse Cibangu Nkashama, wa ku Bena Cimpuma, udi wamba pende ne: kazubu ka mbala bavua bipikilamu bintu bivuabo kabayi mua kudia kudi bakaji to. Bine abio bavua babipika amu bumama, kabayi bakula to; bavuale didiba mu cifuka, dikuabo pa ciadi. Pavua dipika dijika, muipiki uvua uya kudi muntu mulume anyi kudi muana mutekete, bua amukose tshitshi, bua kushishaye kuakula
M. 3_3 diandamuna
Ku lukonko luela mu Munyaku 2_5 mamu Mbuyi Mariya wa ku Ngandajika, mu INERA, mu mukanda wende wa dia 31/1/'98, udi wandamuna nunku:
Padibo basela mushika wa mulambu, muana'a mukulumpe ke udiadia biuma. Kadi dibaka edi diodio difue, tatuende wa muana pende e kumukongola, bobo bavue kumusela musangu muibidi, tatu udi ubueja baku mu nzubu wa buku. Udi utua buku, cilejilu ulomba miliyala 5 ya makuta. Pashishe udi ubikila mudi wa buku, umutudila bintu panshi. Ewu udi wangata muliyala 1, upesha tatuende wa muana. Idi ishala yonso nyende yeye ya mudi wa mulambu.
Anu mu INERA kabidi, mamu Muadi Scolastique mmuandamune pende wamba ne: milambu idi mishindu isatu. Kudi wa kaku, wa tatu ne weba uudi ulambula baledi bebe.
Pashishe bua cikonga, mamu Scolastique udi uleja se: padi dibaka dia muana diodio difue, yeye musue kusedibua kabidi, tatuende udi ne bua kulomba amu mbuji ne bilamba. Kadi yeye mulombe biuma, udi upeta cilumbu cia dididila mulambu. (Tangila kulu ku M.3_1 ne M.3_2)
Anu pa muanda ewu wa milambu, muanetu Ngandu Zacharie Muendele Buende, wa ku Kabeya Kamuanga, udi wamba pende ne: mu cisamba cietu cia Bena Mpuka, milambu idi mishindu ibidi: wa bukole ne wa mishika.
- Wa bukole ngwa bintu bia nzanzanza, bidipetela kudi nsongalume. Udi ubitudila tatuende panshi, tatuende mukuabo anyi mukuluende, pikale tatuende mumane kufua. Udibo balambula pende udi mua kudia bionso anyi kupeshaku mulambudi kantu ka mu bidiye mulambule. Kadi bionso bidi bilonda disua dia mudi wa mulambu.
- Wa mishika udi pabidi ta pasatu: wa tatu, wa bukua mamu (mmomumue ne: muntu udi ulambula bana babo), ne wa kumana nawu dibanza dia tatu, pikalaye kayi mulambule wende tatuende.
M. 3_3 diandamuna
Tatu Tshiamanga Nkashama Lumina Tharcisse, wa ku Bena Cimpuma, mmufunde pende, bua kuandamuna ku lukonko lua pa bena muntu babidi bavua banyange njila wa milambu, luela mu Munyaku 3_2.
Udi wamba ne: bua bana ba bantu bavua badidile milambu aba kulubulukabo, mbimpe banji kukeba bakulumpe bavua ne bukenji bua kudia milambu ya batatuabo.
Diba adio bana badi banji kumana mabanza a batatuabo aba, ke kushishabo kubanga dilambula yabo milambu ya sungasunga. Patupu kakuena mushindu mukuabo wa kuenza to.
M. 3_4 diandamuna
Ku lukonko luela pa mena a meba mu Munyaku M. 2_5: 2.2 ne M. 3_1 mu dibeji 6, bana betu Kadima Constantin wa ku St Paul Cimuna, Nsana Louis wa ku Inera ne Pasteur Mutombo Cimanga wa kua Kakona mbatutumine mandamuna abo, mikale mashilangane pa amue meba. Nanku nenusangane mu tuboko dishilangana diawo bilondeshile muvua bakuetu aba baleje.
Diba dia 1. Mulu muonoke (Ndidila mukuku, Mulu mutubuke)
Diba 2. Ndidila' a mukuku (Mukuku muibidi, Pa mikuku)
Diba 3. Citala cibedi
Diba 4. Citala cibidi
Diba 5. Paciacia (Citala cisatu)
Diba 6. Kabundubundu
Diba 7. Lunkelu (Diba citenda)
Diba 8. Misasa (Musasamu)
Diba 9. Musamba'a nzolo
10. Kabambakena (Misasa, Mubanduku)
11. Cilubi diba (Kabambakena, Misasa lukelankanka)
12. Mujalamu (Mundamunya)
13. Musendamu
14. Mapingaja ( Ndinga bakata)
15. Mpulumuku ( Kadia ka cianza nzala)
16. Cilembalemba (Ndengeja babi)
17. Cilemba'a nkuci (Cipata ngulungu)
18. Ndengeja babi (Nzolo muinu panshi)
19. Bitayitayi (Kajimba'a buenyi)
20. Kajimba'a buenyi (Musombu)
21. Musombu (Musombusombu)
22. Musombusombu ( Mubuelu)
23. Ndala balanda (Kalala balanda)
24. Mundankulu
Lukonko lusakidila
kudi Munyaku:
Pa kutangila njila udi bana betu aba balonde, mbimueke se: Bankambua betu, mu
mbadilu wabo wa meba, bavua batuadijile ku a bufuku batangile ku a kutoka.
Ke momo anyi?
M. 3_4 diandamuna :
Bupua kabupu bua milambu ne nkomenu pa muine muanda ewu
Pa muanda wetu wa milambu, bana betu aba: Maweja Crispin wa ku Inera, Tshiamanga Tharcisse wa ku bena Cimpuma, Kabeya Marcel wa mu Kabanda ku Ngandanjika ne Malangu Norbert wa mu Bonzola mbafile mandamuna mafuanangane ne akadibo bafile kudi bakuabo mu "Munyaku" wa ngondo wapici ewu.
Amu bua muanda wa momumue ewu: muanetu Kabongo Raphaël Mudikuata, musombele munu mu Mbujimayi, mmufile pende ngenyi wamba ne: mulambu mbualu busangana; muntu yonso udi ne dibanza dia kulambula bua kulama bulela pankaci pa bena diku badi ne muoyo ne kuleja kabidi disuikakana diabo ne bafue babo.
Muanetu Kabongo Raphaël udi uleja kabidi se: Mu cisa cietu cia Baluba, milambu idi mishindu minene ibidi.
1. Mulambu wa bukole: mmulambu udi muntu yonso wa Baluba ufila bua kuela bankambua bende tuasakidila bua dikanda didibo bamupa mu dikuata dia mudimu.
2. Mulambu wa mu nzubu anyi wa pa lusela: mmulambu wa kutancisha nawo bulela. Badi bawubikila kabidi ne: ngua mishika. Muine mulambu ewu mmutapuluke pawu mu mishindu idi ilonda eyi:
a) Mulambu wa kaku,
b) Mulambu wa tawu,
c) Mulambu wa disulula nawu konji ka bupika, mmulambu udi muntu ulambula bana babo.
d) Mulambu wa mayi a munda; wowu ndipingaja dia mushika kudi uvua mukuselele.
Nkomenu:
Mu bionso ebi tuamonu se: nansha tuetu bikale cisa cimue, ndongoluelu wa muanda wa milambu kena wa momumue menemene mu bisamba bietu bishilangane to. Kadi cidi ne bualu ncia kutungunuja cilele eci, bua padicio citungunuja pacio buwetu munkaci mua bantu. Tudi tuela bana betu bonso, bavua batutumine mandamuna pa muanda ewu wa milambu, tuasakidila.
M. 3_4 diandamuna
Ku nkonko miela mu Munyaku 2_5 (2.3.3.), tatu Ngandu Zacharie, mmufile diandamuna diende pa kujoja muaku "ki kayi".
Yeye udi wamba ne: muaku ewu kawena mu Ciluba cietu to, kabidi kawena muimpe ku macio nansha. Pananku udi ulomba kudi aba badi bamanye kudi muaku "ki kayi" mufumine, bua bamufundileku.
Mu Cikongo cia Mamu wa Bupole mu Muene Ditu, muanetu Kalombo Sylvestre, wa mu Kasaka ka butendeledi, udi uleja se: mu Munyaku 2_5 ne 3_2: pa muanda wa disungidila Ciluba, bavue bafile ciambilu cidi cilonda eci: "Mamu munsumbile kacilamba kapiakapia". Nenku tatu Sylvestre udi webeja ne: ciambilu eci ncikonyangale anyi?
Diandamuna dia Munyaku:
Tatu Sylvestre Kalombo, tudi tukuvuluija se: pa bualu bua "kacilamba kapiamupia", babadi bavule ba Munyaku bakadi bafile diandamuna dia ne: "kalamba kapiakapia" ke ngakuilu muimpe.
Pa bibidilu bia kabukulu:
Nsombelu wa bena lelu:
"nshima ya mayi a mu nzubu"
M. 3_2 : 2.1.
M. 3_4 diandamuna
Nshima ya mayi a mu nzubu ku Baluba
Ku lukonko luela mu Munyaku 3_2 (2.1.) pa muanda wa mayi a mu nzubu wa bana, tatu Tharcisse Tshiamanga udi uleja se: padibo baselesha muana wa bakaji, basombele bakela nshima ku cipanda. Bia momumue, muana wa balume udi ne bua kupesha pende baledi nshima ya mayi a mu nzubu, bua kubela tuasakidila.
M. 3_4 diandamuna
Muanda wa nzubu wa diyeba
Tatu Zacharie Ngandu, wa mu Kabeya Kamuanga, mmufile diandamuna ku lukonko luela kudi Shambuyi Bukasa, mu Munyaku 3_2 (ku 3) pa cidi citangila nzubu wa diyeba, uvua bankambua betu basa mu mbanza.
Udi umvuija se: nzubu ewu bavue bamuasa bua kulaminamu biakudia ne kubabidila ciyole cia nzala. Pashishe uvua kabidi cilaminu cia maminu.
Kadi bena lelu kabaciena basa nzubu ewu, bualu cibidilu ciabo cikadi anu cia kudila mukana. Kabaciena ne bia kulamina mu diyeba to, bualu biakudia biabo bidi bipicila mu cisalu, bua tulasa tua bana, divuala, masama ne bikuabo.
Muanetu Tshiamanga Tharcisse, wa ku bena Cimpuma, udi usakidila bualu bunene wamba ne: Mu kabukulu ketu, nzubu wa diyeba bavua bamunzulula anu kudi muena lubanza nkayende. Yeye kayipu, mukalenga muadi uvua unzulula. Kadi mukaji wa ku mutu kavua ne bukenji ebu to, nansha wende muana kavua nabu.
Pa nsumuinu ya bankambua:
Ngumvuilu wa biambilu
M. 3_2 : 4.
M. 3_4 diandamuna
Tatu Tharcisse Tshiamanga Lumina wa ku Bena Cimpuma, udi wandamuna ku nsumuinu miela mu Munyaku 3:2, dibeji dia 11, wamba ne:
- "Mukuebe wamuna mbuji, pebe wamushingila muonji", mbuena kuamba se: cintu cia mukuebe wacimona bu ciebe, pa kucilama biakane.
- "Mukuebe wapamona buina, pebe wapamona cimfulemfule" mmomumue ne: tusomba belangane maboko, bavuluke kabidi se: diakalenga dia mukuetu ndietu bonso.
Lungenyi nkabuji ka kapumbu
Muanetu Mbuebue Mukenga Bibi wa mu Kabanda, ku Ngandajika, udi webeja bena Kasaka kakulu se: ncinyi cinusombele nuenza padi bantu bakokangana matuku mavule pa muanda wa muomumue, mufume ku lukonko luela mu Munyaku?
Diandamuna dia Kasaka
"Munyaku" ncibejibeji cietu bonso; muntu yonso udi ne diyi dia kuamba. Tusombele tushiya bualu bumue mukungulu mule, amu ne lungenyi lua se: muntu yonso ambe diende diyi. Kadi ku shoo, Munyaku udi usanga ngenyi yonso mipeta bua kufila nkomenu.
Pa nsombelu wa pa bantu
M. 3_3 ; M.3_7:6.2.
M. 3_5-6 diandamuna
Pa muanda wa tatu udi ulabula mukaji'a muanende ku cianza
Pa buine bualu ebu, muanetu Jean Jacques Mukendi, wa mu St Louis ku Muene-Ditu, udi uleja se: Tatu awu kena wenza bimpe to, bualu ki ncilela cia bankambua betu nansha. Bobo aba bavua babenga mua kulabula mukaji'a muana, bua kuleja kanemu. Nenku dikolela ku babende anyi dipepeja dia bivua bankambua benza ke dikadi ditufikisha ku malu onso aa.
Muanetu Jean udi usengelela bantu bonso bua banemeke bibidilu bia bankambua bidi biumvuangana ne meyi a Mvidi Mukulu, bua bana ba lelu bamone njila mulenga wa kulonda mu bumuntu buabo.
Tatu Adolphe Joachim Tshimanga wa ku Kasansa udi ufila pende diandamuna dia muomumue, ulomba bonso badi ne cibidilu cia kuela mukaji’a muana muoyo ku cianza ne: "Balekele, bualu ki ncibidilu cietu cia Baluba to".
Pa nsombelu wa pa bantu
M. 3_2 : 2.2.
M. 3_5-6 diandamuna
Muluishi wa bobumue mu biota
Muanetu Mbaya Stanislas, wa mu Cikongo cia Anuarite mu Cikama, mmufunde mukanda wandamuna ku lukonko lua tatu Cimanga Athanase luela mu Munyaku 3:2 pa luendu lua biota. Udi wamba se: Bena ciota mbana ba muntu umue. mBimpe bikale ne bobumue ne diumvuangana munkaci muabo. Pa nanku bepele cijanu, bualu padicio cibuela mu ciota, cidi cikosoloja bantu. Bacidimukile ne baciluishe bikole ne disambila, beyemena anu kudi Mvidi Mukulu nkayende. Yeye ke Bukole buadia bukole.
M. 3_5-6 diandamuna
Pa mfundilu wa ‘C’ ne ‘tsh’
Muanetu Cisuaka Kashalala Fernand, wa mu Cikongo cia Paul wa Bulenga ku Bakua Cimuna, udi uleja pa mfundilu wa maleta abidi aa, dia ‘c’ ne ‘tsh’ wamba se: mfundilu eyi yonso ibidi mmiakane, kadi badi bafunda ‘tsh’ bamanye kabidi mua kufunda ‘c’, bualu mmupepele. Amu bua muine mfundilu ewu, muanetu Tshiamanga Tharcisse wa ku Bena Cimpuma mmuindile diyi dia ndekelu kudi Munyaku.
Diandamuna dia "Munyaku" ne nkomenu pa muanda ewu:
Bana betu, nyewu tufila nkomenu pa muanda wa mfundilu wa dileta dia ‘c’ ne ‘tsh’.
Bangabanga manyayi se: mfundilu eyi yonso ibidi icidi yenda, kadi kutuyaya wa kale ewu neajimine, bua ashile mupiamupia muaba. Bualu bashikuluji ba mfundilu wa miakulu yetu, badi baya nende too ne mu kandondo, mbatue ciala pa mfundilu ewu mupiamupia wa ‘c’. Badi bipacila se: kakuma kamue ka diyi kikale ne kamanyinu anu kamue mu difunda.
Pa milambu ya kabukulu;
tangilayi kulu eku ku BB
M. 3_5-6 diandamuna
Tudi bapete mukanda wa muanetu Mpoyi Tshimankinda Jean Médard pa bualu bua milambu. Tudi tumuleja se: bilondeshile nkonko yende, mbimpe abale Minyaku ya misangu mishale. Pikale mandamuna adimu kayi mamutuile, akonke bakulumpe ba mu musoko. Bualu tuetu tukadi bamane kutua cisala ku muanda ewu wa milambu.
Pa nsombelu wa pa bantu
M. 3_5-6 : 1.2.
M. 3_7 diandamuna
Muanda wa diselangana dia lelu
Bilondeshila lukonko luvua luela mu Munyaku 3_5-6, tatu Tshiamanga Tharcisse Lumina, musombele mu Bena Cimpuma, udi wamba ne:
Padi nsongalume ukuvuila ne mulunda wende bua kusela muanebe wa bakaji, kuashi nende muyuki wa buku to. Umutume kuabo, bua akalonde muntu mukulumpe, nushishe kuadija muyuki. Bualu nsongalume mivule ya lelu idi yenda ne mafi bua kujimijila nsongakaji diba.
Ne tatu Mpoyi Jean Médard, wa ku Bakua Sambua, mu Cikongo cia Justin wa Bulenga, udi uleja pende se: Njila udi bansongalume betu balonda lelu mu diselangana ki ngua bankambua nansha. Bualu cikondo eci basedianganyi kabaciena badilongolola bimpe to.
Kadi bua mbuji ivuabo batele mu lukonko elu, muanetu Médard udi wamba ne: mBimpe kuyalujila muenayo. Pikalayo mimane kulela, baledi ba nsongakaji bashale ne tuana.
Pa nsombelu wa pa bantu
Muanda mutonda wa Sida
M. 3_5-6 : 3.
M. 3_7 diandamuna
Bena sida mba kuimansha anyi?
Bilondeshila lungenyi lua bamamu ba ku Bena Mpunga, luleja mu Munyaku 3_5-6, babadi betu babidi badi bandamuna ku lukonku lutuvua bele pa muanda wa sida. Ke Tatu Tharcisse Tshiamanga, wa ku bena Cimpuma, ne tatu Ilunga Clément Yakobo, wa ku Mulunguyi I, mu bena Cisuaka. Badi bamba ne: Bantu badi ne sida, mbimpe babateke mu wabo mukuna, bu muvuabo benzele bena nsudi, bua disama edi kaditampakanyi kudi bakuabo to;
Kadi Munyaku pawu udi unuebejulula ne: Cidi citampakaja sida ndisombela pamue ne badi nende anyi peshi ngenzelu mikuabo?
M. 3_7 diandamuna
Nzubu wa mbala ne wa diyeba mu kabukulu ketu
Mamu Muadi Scholastique, muena bualu mu btm ku Inera, mmutufundile pende mikanda mimpe pa muanda wa nzubu wa mbala en wa diyeba, bilondeshila lukonko luvua luela mu Munyaku M. 3_1 ne M. 3_2.
Udi uleja se: Nzubu eyi ibidi ivua cimanyinu cia bumfumu ne bukokeshi bua muntu mulume mu lubanza.
Mu nzubu wa mbala mukaji uvua usadila bayende bu mupika, musuikile ku meyi ne mikandu bia muine ewu.
Diyebe padio divua dileja mudi tatu muikale ne bumfumu bua bintu bionso bia mu lubanza.
Bua kujikija mamu Scholastique udi wela bafundi ba Munyaku tuasakidila wa bungi bua ngenyi eyi milenga.
Pa nsombelu wa bena lelu:
Muanda wa lufuila
M. 3_5-6 : 1.3.
M. 3_7 diandamuna
Muanda wa lufuila
Ku lukonko lua mamu Julienne Mukala, wa ku Kabeya Kamuanga, luela mu Munyaku M. 3_5-6 pa muanda wa lufuila, tudi bapete diandamuna kudi bantu babidi. Ke tatu Mukandila ne Tshiamanga. Bobo aba badi baleja ne: Muanda wa lufuila ucidiku mu cisa cietu cia Baluba. Kadi bantu badi mu bitendelelu bakadi benda bawulekela.
M. 3_7 diandamuna
Bua ciombe citemene mudilu kua Ciaba
Pa muanda ewu tudi bapete mukanda mutufundila kudi muanetu Ilunga Clément Yakobo, wa mu bena Cisuaka. Udi utuleja se: Yeye ukadi mumone bikuku bia mici biuma biteka mu nzubu, bitema bu nzembu. Kadi bua ciombe cibishi citema, ki mmuanji kumona to.
Pa malu maciompakana
M. 3_5-6 : 2.
M. 3_7 diandamuna
Pa kipacila ka "Munyaku"
Ku lukonku luela mu Munyaku M. 3_5-6 pa kipacila ka Munyaku, tatu Cikuaya Albert wa ku bena Kabimba ne tatu Tshiamanga Nkashama wa ku bena Cimpuma badi bandamuna, bamba ne: Munyaku *udi utumanyisha malu a mu ditunga; *udi wambuluisha bena bualu ku didibadila mukanda ne ku difunda; ne *udi utusuika cintu cimue bua kuyisha ditunga dietu kumpala.
M. 3_8 diandamuna
Pa disekelelangana
Muanetu Neka André wa ku Cilenge, udi uleja se: ku kale, bankambua bavua basekelelangana anu se: "Muoyo awu". 'Betuabu' ne misekelelu mikuabo yonso mbia buena lelu.
M. 3_8 diandamuna
Bisalu binene bia kale pa Baluba
Muanetu André Neka, wa mu Cilenge, pamue ne Jean Médard Mpoyi, wa ku bakua Cisumba, mbatele bisalu bidi bilonda ebi:
Cisalu cia Muhondo, mu bena Cimanga
Cisalu cia Mutelembe, mua Kanyiki
Cisalu cia Mulonza, mu Bashingale
Cisalu cia Kamana, mu Kalambayi
Cisalu cia Nzangula, mu Bakuabga
Cisalu cia Mutombo wa Batubenga, mu Citolo
Cisalu cia Cikuula, mua Kasumbi
Cisalu cia Munyenga, mu Bak'Odile
Cisalu cia Mushidi, mu Cibata
Cisalu cia Muzewu, mu bakua Mulumba
Pa nsombelu wa pa bantu:
diseleshangana
M. 3_7 : 6.
M. 3_8 diandamuna
Pa muanda wa diseleshangana
Muanetu Neka, wa mu Cilenge, wamba ne: Ki mbimpe bua muledi asunguile muanende muntu udiye mua kubuela nende mu dibaka to. mBiakane bua muena Bualu muine adisunguile nkayende, bua kuepuka bilumbu.
Ne muanetu Joachim Cimanga, wa ku Kasansa, udi uleja pende se: Njila udi bansongalume bavule ba lelu balonda mu diselangana ki mmululame to. Bualu mu kabukulu ketu kuena mua kufila mbuji nkayayo ku buku, kuyi ufila mashimu nansha.
M. 3_9 diandamuna
Pa muine muanda wa diselangana tatu Cimanga Tharcisse, wa ku bena Cimpuma, udi wamba ne: Muledi udi usunguila muanende muntu wa kubuela nende mu dibaka, kena wenza cilema to.
Anu pa muine muanda wa muomumue ewu, tatu André Lufuluabo, wa mu Inera, udi wamba pende se: Tatu yeye mumone nsongakaji kampanda, ki mbimpe amuambile ne "Ndi musue bua muananyi akusele" to. Apo ayukile yeye ne tatuende wa muana wa bakaji, pashishe atume wende wa balume, bua amonangane ne nsongakaji awu.
Pa nsombelu wa pa bantu:
mbuji mutuke
M. 3_7 : 5.
M. 3_9 diandamuna
Bua mbuji mutuke
Ku lukonko luela kudi tatu Cimanga Athanase bua mbuji uvua mutuke e kupingana kua mumusumbishi, tatu Tharcisse Ciamanga mmuandamune se:
Padi mbuji ewu mutuke dituku diuedime divuaye mumusumbe, e kupingana kua mfumuende, tatu Athanase e kulondakaja, kena mua kufila makuta makuabo to. Kadi pikale mbuji ewu mukenze matuku mulongo kua uvua mumupanyishe, diba adio udi ne bua kufila kantu ka bulami bulenga.
Pa nsombelu wa pa bantu:
diakidila benyi
M. 3_8 : 3.
M. 3_9 diandamuna
Pa muanda wa diakidila bapici ba njila
Tatu Tharicisse Ciamanga udi wamba se: Padi muntu musue kuladika muenyi mu lubanza luende, anji amanye bungi bua bintu bidiye muende nabio. Diba adio udi mua kuepela bilumbu ne dibandangana.
Pa nsombelu wa pa bantu:
mukumbu muana'a nzolo
M. 3_8 : 1.
M. 3_9 diandamuna
Pa muanda wa muana muselela kudi mamuende
Tatu Ciamanga Tharcisse udi uleja se: Padi nsongalume ewu ufua, badi bapiana mukajiende amu kudi bena diku dia bamansebende. Bua bena matumba makuabo a diku dia mufue kuangatabo mukaji, anu bobo bapingajila mamu lupetu luende.
M. 3_9 diandamuna
Bisalu binene bia kale pa Baluba
Tudi bapete mukanda mutufundila kudi tatu Lufuluabo André ne Ntite Célestin ba ku Ngandanjika mu Inera. Badi bandamuna ku lukonko lua pa mena a bisalu. mBatele ebi:
Cisalu cia Mutombo wa Muamba, mua Nsona
Cisalu cia Kamulamba, mua Mulamba
Cisalu cia Kalamba, mu Munyenga
Cisalu cia Ngandanjika, mu Ngandanjika
M. 3_9 diandamuna
Bua ciombe citemene mudilu kua Ciaba
Muanetu André Lufuluabo udi wamba se: Mvua muebeje mumanyi kampanda wa mianda ya madimi bualu ebu. Awu kunjadikila se: bidi mua kuenzeka; bualu muinshi mua buloba musombele bintu bia luya lukole, bidi mua kumuenesha dinkenke bu kadilu, padibio bilengangana ne lupepele.
M. 3_9 diandamuna
Pa ngakuilu muimpe
Mukanda mukuabu utudi bapete ngua wetu Kabamba Banyingela, wa mu cilongelu cidi dina se 'Musuakala'. mMuandamune pende ku lukonko luela mu Munyaku M. 3_7: 1, pa miaku idi ilonda eyi: "ndi mucioke be", "ndi mupungile", "ndi muzengele", "ndi mukatale". Muanetu ewu udi wamba se: Miaku yonso eyi nya mu Ciluba cietu, bualu muakuluwetu udi ne bubanji bu mudi muakulu wa mfualansa. Muanda umue badi mua kuwamba mu miaku mishilangane, apo mikale yonso ne lungenyi anu lumue. Kadi munkaci mua idi kulu eyi, mudi ya kafukila. Ke: "ndi mupungile", "ndi muzengele".
M. 3_10 diandamuna
Pa mianzu ya bana
Ku lukonko lua pa mianzu ya bana mu kabukulu ketu, luela mu Munyaku M. 3_9: 1.1., tudi bapete mandamuna kudi bana betu aba:
Nkongolo Albert, wa mu Kizito, mu Mbujimayi, udi uleja dilondangana dia mianzu ya bana ya mu kabukulu mushindu ewu:
muanzu wa kumpala: Ntumba wa mulu
muanza muibidi: Mapasa (a babidi nansha a basatu)
muanza muisatu: Cituala
muanzu muinayi: Ngalula
Amu ku luolu lukonko elu mbandamune kabidi kudi muanetu Mpoyi Cimankinda, wa ku bakua Sambua, usakidila imue mianzu idi ilonda eyi: Ndomba Kalanga Kadikela Kabungama Katuma Ciela Mujinga Musuamba ne Kabishi. Bua bujitu bua mine eyi mu kabukulu, muanetu Cimankinda kena pende mumanye to.
Pa bibidilu bia kabukulu
M. 3_9 : 1.2.
M. 3_10 diandamuna
Pa buanga bua cibola
Pa muanda wa cibola, muanetu Albert Nkongolo udi wamba ne: Kale pavua muntu ne cifuafua cia bana, cikale cifumina ku cibindi cipia kudi muntu ne muanabo (badisange bu bena nzubu), bankambua betu bavua batume muena cifuafua ewu, padiye upeta muana mukuabo, bua amuele ku buanga bua cibola. Muena buanga uvua ubatuangaja makasa, ubasanshila mashi a nzolo, bua kumana mukiya awu.
Amu pa muine muanda ewu, muanetu Lukoji Leonard, musombele munu mu Mbujimayi, udi wamba pende se: Cibola mmuaba wa luondapu. Pavua muntu ne disama dikole, bavua bamulama kua muena buanga bua cibola.
Muanetu Adolphe Cimanga, wa ku Ngandanjika, udi uleja yeye se: Muntu ewu bavua bamuele ku buanga, bua kumuondapa.
M. 3_10 diandamuna
Pa muanda wa nkoba ya mufue
Ku lukonko luvuabo bele kudi muanetu Ntite Célestin, pa muanda wa nkoba ya mufue, wetu Albert Nkongolo mmuandamune, wamba ne: Muanabo ne mufue ke udi ne bukenji bua kuambula nkoba yende. Mukaji'a mufue kena ne bukenji ebu to. Nansha bua kuowesha mufue mayi, bukenji ebu budi amu kudi muanabo ne muntu.